Voordat het eigenlijke Lelystad in 1967 zijn eerste inwoners kreeg, woonden er al arbeiders en gezinnen op het Werkeiland. Vanaf deze nederzetting in het IJsselmeer werd gewerkt aan de dijk en de drooglegging van Oostelijk Flevoland. Het voormalige eiland hoort inmiddels bij Lelystad-Haven. Het Stenen Kamp, gemaal Wortman en de oude werkhaven vertellen elk een deel van die ontstaansgeschiedenis.
Het Werkeiland ligt in de zuidwestelijke hoek van Lelystad, waar de Lage Dwarsvaart uitmondt in het Oostvaardersdiep. Het is geen los eiland meer, maar een verbreed deel van de ringdijk. Dat verklaart ook het hoogteverschil: het voormalige werkeiland ligt enkele meters boven het omringende polderland.
Een nederzetting midden in het IJsselmeer
Op 12 juni 1950 begon de aanleg van Perceel P: een zeven kilometer lang dijkvak midden in het IJsselmeer. In november kwam het eerste deel boven water. Op een verbreding kwamen een werkhaven, een bouwput voor gemaal Wortman en een arbeiderskamp. Vanuit deze basis werd in noordelijke en zuidelijke richting aan de ringdijk gewerkt.
De eerste arbeiders en bewoners arriveerden in 1951. Ze woonden in houten barakken aan een straatje dat De Lange Jammer heette. Het bestaan op het eiland was afhankelijk van verbindingen over water. Toen het IJsselmeer in 1954 dichtvroor, werden voorraden per helikopter aangevoerd.
In oktober van dat jaar werd het gat in de Knardijk gesloten. Daarmee kreeg Perceel P een verbinding met Harderwijk en hield het op een eiland te zijn. De ringdijk rond Oostelijk Flevoland sloot in september 1956; in juni 1957 viel de polder droog. De bewoning van het Werkeiland liep dus ruim vooruit op die van het eigenlijke Lelystad.
Het Stenen Kamp: van arbeidersverblijf naar woningen
In 1953 kwam het Stenen Kamp gereed en werd het houten kamp gesloten. De houten barakken verdwenen in 1956. Het nieuwe kamp bestond uit meer dan woongebouwen: er waren onder meer een centrale keuken, een ziekenbarak, een beheerderswoning, een kantoor en een pension. Die functies laten zien hoe het kamp als nederzetting was ingericht.
Volgens de gemeentelijke geschiedenis van het Werkeiland staat het stenen kamp nog grotendeels overeind. In 1975 werd het uitgebreid en twee jaar later werd het oudste gedeelte gerenoveerd. Bij een renovatie in 2006 werden in acht stenen barakken samen 24 woningen gemaakt. De buitenkant bleef intact, terwijl de binnenkant werd vernieuwd.
Een herkenbaar bouwdetail is het metselwerk met stenen die op hun kant zijn gemetseld, zoals erfgoedvereniging Heemschut beschrijft. Het oorspronkelijke stratenpatroon is gedeeltelijk veranderd. Wat bewaard bleef, is dus geen volledig ongewijzigd arbeiderskamp.
Gemaal, sluis en werkhaven
Gemaal Wortman ging in 1956 in gebruik en was een van de drie gemalen die Oostelijk Flevoland drooglegden. Bij het gemaal werd een schutsluis gebouwd voor de scheepvaart tussen het Oostvaardersdiep en de wateren van de nieuwe polder. Op het Werkeiland woonde ook het personeel dat de sluis bediende en het gemaal liet draaien.
De voormalige werkhaven is volgens de gemeente tegenwoordig een jachthaven. Samen met het Stenen Kamp, het gemaal, de sluis en de dienstwoningen vormt die haven een aanknopingspunt om de geschiedenis van deze plek te begrijpen. Delen van het Werkeiland hebben de status van gemeentelijk monument.
Voor een wandeling verwijst Flevoland Erfgoed op zijn pagina over het Werkeiland naar een downloadbare Werkeiland-wandeling. De beschikbare informatie vermeldt geen afstand of looptijd en bevestigt niet welke verbindingen en locaties momenteel openbaar toegankelijk zijn.
Illustratieve foto. Foto: Agnes Monkelbaan, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
